Zdrowie mężczyzny · Płodność
Płodność męska - badanie nasienia, normy i ile żyją plemniki
Podstawowym badaniem płodności męskiej jest badanie nasienia (seminogram), wykonywane po 2-7 dniach wstrzemięźliwości i oceniane według norm WHO z 2021 roku. Plemniki w drogach rodnych kobiety mogą przeżyć do około 5 dni, natomiast poza organizmem - gdy nasienie wysycha - tracą zdolność zapłodnienia w ciągu minut. Jeden nieprawidłowy wynik nie przesądza o niepłodności: badanie zwykle się powtarza i interpretuje razem z wywiadem i badaniem lekarskim.
O leczeniu i wystawieniu e-recepty decyduje lekarz po ocenie medycznej.
Najważniejsze
Mniej więcej w połowie par, które nie mogą zajść w ciążę, udział ma czynnik męski. Diagnostykę obojga partnerów zaczyna się po 12 miesiącach regularnego współżycia bez zabezpieczenia - wcześniej, gdy partnerka ma 35 lat lub więcej albo u mężczyzny występują znane czynniki ryzyka. Testosteron przyjmowany z zewnątrz (TRT, sterydy) hamuje produkcję plemników.
Badanie nasienia - na czym polega i jak się przygotować
Seminogram (spermogram) to ocena próbki nasienia w laboratorium: objętości, liczby i koncentracji plemników, ich ruchliwości, żywotności i budowy (morfologii). Próbkę oddaje się przez masturbację do jałowego pojemnika, najlepiej na miejscu w laboratorium. Gdy jest to niemożliwe, część pracowni przyjmuje próbki dostarczone z domu w ciągu ok. godziny, w temperaturze zbliżonej do ciała - zasady ustala laboratorium.
Badanie komputerowe (CASA) wspomaga ocenę ruchu i liczby plemników, ale nie zastępuje oceny przez diagnostę. Przy nieprawidłowym wyniku badanie powtarza się zwykle po kilku tygodniach, bo jakość nasienia naturalnie się waha.
Wstrzemięźliwość 2-7 dni
Taki okres bez wytrysku zaleca WHO. Krótszy lub dłuższy może zaniżyć albo zawyżyć część parametrów.
Cała próbka
Zbierz cały ejakulat do pojemnika. Utrata pierwszej porcji, najbogatszej w plemniki, fałszuje wynik - zgłoś ją w laboratorium.
Bez prezerwatywy i lubrykantów
Zwykłe prezerwatywy i większość żeli uszkadzają plemniki.
Po infekcji odczekaj
Gorączka może obniżyć jakość nasienia nawet na kilka tygodni - powiedz o niej lekarzowi.
Leki i suplementy
Poinformuj o przyjmowanych lekach, testosteronie i sterydach anabolicznych - wpływają na wynik.
Normy badania nasienia według WHO 2021
WHO podaje dolne granice referencyjne - wartości, poniżej których znalazło się 5% mężczyzn, których partnerki zaszły w ciążę w ciągu roku. Wynik nieco poniżej granicy nie oznacza niepłodności, a wynik w normie jej nie wyklucza.
| Parametr | Dolna granica |
|---|---|
| Objętość nasienia | 1,4 ml |
| Koncentracja plemników | 16 mln/ml |
| Całkowita liczba plemników | 39 mln w ejakulacie |
| Ruchliwość całkowita | 42% |
| Ruch postępowy | 30% |
| Żywotność (plemniki żywe) | 54% |
| Prawidłowa budowa (morfologia) | 4% |
Plemnik składa się z główki (z materiałem genetycznym i akrosomem), wstawki z mitochondriami oraz witki, która napędza ruch. W ocenie morfologii stosuje się ścisłe kryteria, dlatego odsetek „idealnych” plemników jest u zdrowych mężczyzn niski.
Wynik badania nasienia - jak go odczytać
Na wyniku seminogramu pojawiają się terminy opisujące, który parametr odbiega od normy. Często występują łącznie (np. oligoastenozoospermia).
| Termin | Co oznacza | Co dalej |
|---|---|---|
| Normozoospermia | parametry nasienia powyżej dolnych granic WHO | przy braku ciąży diagnostyka partnerki i ocena innych czynników |
| Oligozoospermia | zbyt mała liczba lub koncentracja plemników | powtórzenie badania, badanie lekarskie, hormony |
| Astenozoospermia | zbyt mało plemników ruchliwych lub z ruchem postępowym | powtórzenie badania, ocena infekcji i stylu życia |
| Teratozoospermia | zbyt mało plemników o prawidłowej budowie | ocena łącznie z innymi parametrami |
| Kryptozoospermia | plemniki obecne tylko pojedynczo, widoczne po odwirowaniu próbki | diagnostyka androloga, hormony, często badania genetyczne |
| Azoospermia | brak plemników w nasieniu | pilniejsza diagnostyka: hormony, USG, badania genetyczne; ważny wywiad o testosteronie i sterydach |
| Aspermia | brak nasienia przy wytrysku | ocena wytrysku wstecznego i przyjmowanych leków |
| Leukocytospermia | zwiększona liczba krwinek białych w nasieniu | ocena w kierunku stanu zapalnego lub zakażenia |
Ile żyją plemniki - w organizmie i poza nim
Ile żyją plemniki w pochwie i w dni płodne
W drogach rodnych kobiety, w sprzyjającym śluzie szyjkowym w okresie okołoowulacyjnym, plemniki mogą zachować zdolność do zapłodnienia do około 5 dni - dlatego współżycie kilka dni przed owulacją może prowadzić do ciąży. Poza okresem płodnym kwaśne środowisko pochwy unieruchamia je zwykle w ciągu kilku godzin.
Ile żyją plemniki poza organizmem - na powietrzu, w wodzie, na ubraniu
Na skórze, dłoni, pościeli czy ubraniu plemniki tracą ruchliwość w ciągu minut, gdy nasienie wysycha; wytarcie usuwa większość z nich. W wodzie z kąpieli lub w basenie nasienie szybko się rozprasza, a plemniki nie są w stanie dotrzeć do dróg rodnych w sposób, który realnie prowadzi do ciąży. Próbka do badania w laboratorium zachowuje przydatność około godziny, w temperaturze zbliżonej do ciała.
Na pytania typu „ile żyją plemniki na palcu” czy „na pościeli” odpowiedź jest podobna: po wyschnięciu nasienia plemniki nie są zdolne do zapłodnienia, a zajście w ciążę przez pośredni kontakt jest bardzo mało prawdopodobne. Nie da się jednak wykluczyć ciąży przy kontakcie świeżego nasienia lub preejakulatu z okolicą pochwy - skuteczną metodę antykoncepcji warto omówić z lekarzem.
Ile żyją plemniki w zamrożeniu
Nasienie zamrożone w ciekłym azocie w banku nasienia można przechowywać przez wiele lat. Po rozmrożeniu część plemników traci ruchliwość, ale pozostałe nadają się do metod wspomaganego rozrodu. Zamrożenie nasienia rozważa się m.in. przed leczeniem onkologicznym i przed wazektomią. Zwykła zamrażarka domowa się do tego nie nadaje.
| Miejsce | Jak długo | Komentarz |
|---|---|---|
| Drogi rodne kobiety (śluz szyjkowy, macica, jajowody) | do ok. 5 dni | najdłużej w okresie okołoowulacyjnym |
| Pochwa poza okresem płodnym | zwykle kilka godzin | kwaśne środowisko szybko unieruchamia plemniki |
| Skóra, dłoń, palec, pościel, ubranie | minuty | gdy nasienie wysycha, plemniki tracą ruchliwość |
| Nasienie w laboratorium | ok. godziny do badania | w kontrolowanej temperaturze |
| Bank nasienia (ciekły azot) | wiele lat | po rozmrożeniu część plemników traci ruchliwość |
Co obniża jakość nasienia
Plemniki powstają przez około 2-3 miesiące, dlatego efekt zmian stylu życia ocenia się w kolejnym badaniu po tym czasie. Suplementy (np. antyoksydanty, L-karnityna) mają ograniczone i niejednoznaczne dowody skuteczności - nie zastępują diagnostyki.
- Testosteron z zewnątrz i sterydy anaboliczne - hamują LH i FSH, przez co jądra ograniczają produkcję plemników, często do zera. Szczegóły: TRT a płodność i sterydy a TRT.
- Żylaki powrózka nasiennego - podnoszą temperaturę jąder; kiedy wymagają leczenia.
- Temperatura - częsta sauna, gorące kąpiele, długie siedzenie z laptopem na kolanach.
- Palenie tytoniu, nadmiar alkoholu, otyłość - wiążą się z gorszymi parametrami nasienia.
- Infekcje i stany zapalne dróg moczowo-płciowych, przebyta świnka z zapaleniem jąder, niezstąpienie jąder w dzieciństwie.
- Niektóre leki (np. chemioterapia, część leków immunosupresyjnych) - przed leczeniem onkologicznym warto rozważyć bankowanie nasienia.
Kiedy diagnostyka pary i co dalej
Diagnostykę zaczyna się równolegle u obojga partnerów. U mężczyzny poza seminogramem lekarz zbiera wywiad (choroby, leki, testosteron, sterydy), bada jądra i może zlecić hormony: FSH, LH, testosteron, prolaktynę, a w wybranych sytuacjach USG moszny lub badania genetyczne.
Przy niskim testosteronie u mężczyzny planującego dziecko leczenie testosteronem zwykle nie jest pierwszym wyborem - lekarz może rozważyć leki pobudzające własną produkcję, np. hCG lub klomifen. Jeśli antykoncepcja ma być trwała, informacje o zabiegu znajdziesz w artykule wazektomia.
Zgłoś się pilnie do lekarza
Nagły, silny ból jądra (możliwy skręt), guzek w jądrze, krew w nasieniu z gorączką lub bólem - to wymaga badania osobistego, nie konsultacji online.
Najczęstsze pytania
Ile dni przed badaniem nasienia nie można mieć wytrysku?
WHO zaleca od 2 do 7 dni wstrzemięźliwości. Przy powtarzaniu badania warto zachować podobny okres, żeby wyniki były porównywalne.
Czy plemniki mogą żyć 7 dni?
W drogach rodnych kobiety plemniki przeżywają zwykle do około 5 dni. Dłuższe przeżycie zdarza się wyjątkowo i nie jest typowe. Poza organizmem giną znacznie szybciej.
Czy plemniki giną po wytarciu?
Wytarcie usuwa większość nasienia, a pozostałe plemniki tracą zdolność zapłodnienia, gdy nasienie wysycha. Ryzyko ciąży w taki sposób jest bardzo małe, ale nie należy tego traktować jako metody antykoncepcji.
Czy jeden zły wynik seminogramu oznacza niepłodność?
Nie. Parametry nasienia zmieniają się w czasie, a na wynik wpływają m.in. gorączka i okres wstrzemięźliwości. Nieprawidłowy wynik zwykle się powtarza i ocenia razem z badaniem lekarskim i hormonami.
Czy testosteron obniża liczbę plemników?
Tak, testosteron przyjmowany z zewnątrz hamuje LH i FSH, przez co produkcja plemników spada, często aż do ich braku w nasieniu. Zwykle jest to odwracalne po odstawieniu, ale powrót może trwać wiele miesięcy.
Co oznaczają grudki lub galaretka w nasieniu?
Nasienie po wytrysku krzepnie, a następnie upłynnia się w ciągu kilkunastu do kilkudziesięciu minut, więc niewielkie grudki są zwykle prawidłowe. Zmiana koloru na czerwony lub brązowy, ból albo gorączka wymagają konsultacji lekarskiej.
Konsultacja z lekarzem online
Masz wynik badania nasienia albo planujesz dziecko i przyjmujesz testosteron? Na konsultacji androloga online lekarz omówi wyniki, wskaże dalsze badania i oceni, jakie leczenie może być rozważone.
Zobacz, jak przygotować się do pierwszej wizyty. Wizyta wideo: 149 zł (pierwsza), 99 zł (kontrolna). Teleporady codziennie 7:00-23:00. O leczeniu i ewentualnej recepcie decyduje lekarz po ocenie medycznej.
Jesteś już naszym pacjentem? Umów wizytę kontrolną (co sprawdzamy na kontroli)
Zdrowie mężczyzny - więcej w tym dziale
Źródła
- World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021. www.who.int/publications/i/item/9789240030787
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health (aktualna edycja). uroweb.org/guidelines/sexual-and-reproductive-health
- Schlegel P.N. i wsp. Diagnosis and Treatment of Infertility in Men: AUA/ASRM Guideline (Part I i II). J Urol. 2021;205(1):36-43 i 44-51. doi.org/10.1097/JU.0000000000001521
- Mulhall J.P. i wsp. Evaluation and Management of Testosterone Deficiency: AUA Guideline. J Urol. 2018;200(2):423–432. doi.org/10.1016/j.juro.2018.03.115