Kortyzol - badanie, objawy wysokiego poziomu i jak go obniżyć

Kortyzol - za co odpowiada

Kortyzol jest niezbędny do życia. Podnosi stężenie glukozy we krwi, pomaga utrzymać ciśnienie, hamuje stan zapalny i mobilizuje organizm w sytuacji stresu, choroby czy wysiłku. Jego wydzielanie kontroluje przysadka (hormon ACTH), a ta - podwzgórze. Krótkotrwały wzrost kortyzolu po stresie, intensywnym treningu czy nieprzespanej nocy jest fizjologiczny.

U mężczyzn kortyzol ma znaczenie także dla gospodarki hormonalnej. Długotrwały nadmiar glikokortykosteroidów - własnych lub przyjmowanych jako leki - hamuje oś podwzgórze-przysadka-jądra i może obniżać testosteron, libido i masę mięśniową. Szerzej o zależnościach między hormonami piszemy w przewodniku hormony męskie.

Kortyzol badanie - krew, ślina czy mocz

Zakres referencyjny podaje laboratorium - zależy od metody i pory pobrania. Przed badaniem powiedz lekarzowi o wszystkich lekach zawierających glikokortykosteroidy (tabletki, wziewy, maści, zastrzyki dostawowe), bo mogą one zafałszować wynik. Nie badaj się w trakcie ostrej infekcji ani po nieprzespanej nocy.

Domowy test na kortyzol - co mówi, a czego nie

Zestawy „do domu” to najczęściej probówki do samodzielnego pobrania śliny, które odsyła się do laboratorium. Sama metoda (kortyzol w ślinie) jest uznanym badaniem, ale wiarygodność wyniku zależy od warunków:

• pora - w diagnostyce zespołu Cushinga liczy się próbka późnowieczorna, a nie dowolna,
• przygotowanie - przed pobraniem nie jedz, nie pij, nie myj zębów i nie pal; krew z dziąseł zawyża wynik,
• powtórzenie - jeden pomiar to za mało; wytyczne zalecają co najmniej dwa,
• interpretacja - wynik trzeba ocenić z objawami i lekami.

Testy opisywane jako „profil stresu” czy „zmęczenie nadnerczy” nie mają potwierdzonej wartości - „zmęczenie nadnerczy” nie jest uznaną jednostką chorobową. Domowy test nie zastąpi diagnostyki endokrynologicznej.

Wysoki kortyzol - objawy i przyczyny

Przejściowo podwyższony kortyzol towarzyszy stresowi, bezsenności, ciężkiej chorobie, nadużywaniu alkoholu, depresji i otyłości. Utrwalony nadmiar to zespół Cushinga - najczęściej wywołany przyjmowaniem glikokortykosteroidów, rzadziej guzem przysadki lub nadnercza. Objawy, które powinny skłonić do diagnostyki:

• przybieranie na wadze w obrębie brzucha i twarzy, przy szczupłych kończynach,
• szerokie, fioletowe rozstępy, łatwe siniaczenie, cienka skóra,
• osłabienie mięśni ud i ramion,
• nowe lub trudne do leczenia nadciśnienie i cukrzyca, osteoporoza,
• spadek libido i zaburzenia erekcji.

Tzw. brzuch kortyzolowy to zwykle otyłość brzuszna o wielu przyczynach - częściej związana ze stylem życia i insulinoopornością niż z chorobą nadnerczy (zobacz brzuch hormonalny i insulinooporność).

Jak obniżyć kortyzol - co ma sens

Suplementy i zioła reklamowane jako obniżające kortyzol mają ograniczone dowody działania. Leki hamujące wytwarzanie kortyzolu stosuje się wyłącznie w leczeniu potwierdzonego zespołu Cushinga, pod kontrolą endokrynologa. Nigdy nie odstawiaj samodzielnie glikokortykosteroidów przyjmowanych przewlekle - grozi to niewydolnością nadnerczy.

Niski kortyzol i niedoczynność nadnerczy

Niedobór kortyzolu (niewydolność kory nadnerczy) daje przewlekłe zmęczenie, spadek masy ciała, brak apetytu, nudności, zawroty głowy przy wstawaniu, czasem ciemnienie skóry i ochotę na słone. Częstą przyczyną jest nagłe odstawienie długo stosowanych glikokortykosteroidów. Rozpoznanie stawia się na podstawie porannego kortyzolu z ACTH, a w razie wątpliwości - testu stymulacyjnego. Lekarz online może zinterpretować Twoje wyniki i wskazać, kiedy potrzebna jest konsultacja endokrynologa.

Jak zbadać poziom kortyzolu

Metody i ich zastosowanie opisuje tabela wyżej. Sam pomiar z krwi pobranej rano możesz wykonać prywatnie bez skierowania, ale jego interpretacja i decyzja o dalszych testach należą do lekarza. W praktyce pamiętaj o kilku zasadach:

• krew - to zwykłe pobranie w punkcie laboratoryjnym; zgłoś się o porze wskazanej przez lekarza,
• ślina - próbkę pobierasz sam do specjalnej probówki i dostarczasz do laboratorium według instrukcji,
• mocz dobowy (DZM) - zbierasz cały mocz do pojemnika otrzymanego w laboratorium; liczy się kompletność zbiórki,
• test z deksametazonem - wykonuje się go wyłącznie na zalecenie lekarza i według jego instrukcji.

Testy w kierunku zespołu Cushinga i niewydolności nadnerczy zwykle zleca i ocenia endokrynolog. Jeśli badasz kortyzol przy okazji diagnostyki hormonalnej, warto połączyć go z badaniem testosteronu pobranym tego samego ranka.

Ile kosztuje badanie kortyzolu

Cena badania kortyzolu zależy od laboratorium, miasta i rodzaju testu, dlatego nie podajemy konkretnych kwot - aktualny cennik sprawdzisz w wybranym laboratorium. Pojedyncze oznaczenie z krwi jest badaniem rutynowym, natomiast kortyzol w ślinie, w moczu dobowym czy test z deksametazonem to osobne pozycje w cenniku, a zwykle wykonuje się je więcej niż raz.

Zanim zapłacisz za szeroki pakiet, ustal z lekarzem, który test ma sens w Twojej sytuacji - przypadkowo wybrane badanie, np. kortyzol z krwi o dowolnej porze, często nie odpowiada na pytanie, które Cię niepokoi. W ramach NFZ badania zleca lekarz, a diagnostykę chorób nadnerczy prowadzi zwykle poradnia endokrynologiczna.

Najczęstsze pytania

Badania hormonalne - więcej w tym dziale

• Hormony męskie
• Badanie testosteronu
• LH i FSH
• TSH, FT3, FT4
• Insulinooporność
• DHEA-S
• Hormon wzrostu
• Wysoki testosteron