Teleporady codziennie 7:00-23:00Teleporady codziennie 7-23 · 668 745 781Recepcja: 668 745 781 (pon.-pt. 10-20)Podmiot leczniczy · RPWDL 000000297348

Artykuł

Niedobór testosteronu (hipogonadyzm męski) - przyczyny, objawy, diagnostyka

Niedobór testosteronu, czyli hipogonadyzm męski, rozpoznaje się wtedy, gdy objawom towarzyszy niski poziom hormonu potwierdzony w badaniach. Wyjaśniamy, czym różni się hipogonadyzm pierwotny od wtórnego, co najczęściej go wywołuje, jak wygląda diagnostyka i leczenie. Same objawy opisujemy szczegółowo w artykule niski testosteron - objawy.

Kontynuujesz terapię? Umów wizytę kontrolną - 99 zł

O leczeniu i wystawieniu e-recepty decyduje lekarz po ocenie medycznej.

Co to jest niedobór testosteronu?

Niedobór testosteronu (hipogonadyzm) to stan, w którym jądra nie produkują wystarczającej ilości testosteronu. Może występować jako pierwotna niewydolność jąder lub wtórna (związana z zaburzeniem działania przysadki lub podwzgórza). Hipogonadyzm może być wrodzony (np. zespół Klinefeltera) lub nabyty (np. uszkodzenie jąder, choroby przysadki, otyłość, cukrzyca czy przewlekły stres). Z wiekiem stężenie testosteronu spada naturalnie o około 1% rocznie.

Objawy niedoboru testosteronu - w skrócie

Objawy zależą od wieku i od tego, jak głęboki jest niedobór. U dorosłych mężczyzn na niski testosteron najmocniej wskazują:

  • zmniejszone libido,
  • zaburzenia erekcji,
  • utrata owłosienia pachowego i łonowego,
  • zmniejszenie objętości jąder,
  • uderzenia gorąca,
  • niepłodność wynikająca z niskiej liczby plemników.

Mniej swoiste są: obniżony nastrój, trudności z koncentracją, przyrost tkanki tłuszczowej, ginekomastia oraz spadek siły i wytrzymałości. U chłopców niedobór objawia się opóźnionym dojrzewaniem, wolniejszym wzrostem, brakiem mutacji głosu i słabszym rozwojem mięśni. Szczegółowy opis objawów i samoocenę znajdziesz w artykule niski testosteron - objawy.

Przyczyny niedoboru testosteronu

  • Hipogonadyzm pierwotny - przyczyna leży w jądrach: mimo wysokiego poziomu hormonu luteinizującego (LH) nie produkują one wystarczającej ilości testosteronu. Przyczynami są m.in. zespół Klinefeltera, wnętrostwo, przebyte zapalenie jąder (np. w przebiegu świnki), uraz lub usunięcie jąder oraz chemioterapia i radioterapia.
  • Hipogonadyzm wtórny - przyczyna leży w podwzgórzu lub przysadce: wydzielają one za mało LH i FSH, więc jądra nie dostają sygnału do produkcji testosteronu. U dorosłych przyczynami są m.in. guzy i inne choroby przysadki (np. gruczolak wydzielający prolaktynę), hemochromatoza, urazy głowy, otyłość, cukrzyca typu 2, obturacyjny bezdech senny, przewlekłe choroby wątroby i nerek, nadużywanie alkoholu oraz stosowanie sterydów anabolicznych i opioidów.

Hipogonadyzm pierwotny i wtórny - czym się różnią

Hipogonadyzm pierwotnyHipogonadyzm wtórny
Gdzie jest problemW jądrachW podwzgórzu lub przysadce
LH i FSHWysokie - przysadka „próbuje” pobudzić jądraNiskie lub nieadekwatnie prawidłowe
Przykładowe przyczynyZespół Klinefeltera, wnętrostwo, zapalenie lub uraz jąder, chemioterapiaOtyłość, cukrzyca typu 2, guzy przysadki, wysoka prolaktyna, sterydy anaboliczne, opioidy
PłodnośćCzęsto trwale obniżonaBywa możliwa do przywrócenia leczeniem, które pobudza jądra
Czy może się cofnąćZwykle nieCzasem tak - po leczeniu przyczyny, np. redukcji masy ciała

Rozróżnienie jest ważne, bo od niego zależy leczenie - zwłaszcza u mężczyzn, którzy planują dziecko. Dlatego oprócz testosteronu lekarz zawsze ocenia LH i FSH.

Diagnostyka hipogonadyzmu - jakie badania

Rozpoznanie wymaga jednocześnie objawów i potwierdzenia w badaniach krwi. Wytyczne (m.in. Endocrine Society i Europejskiego Towarzystwa Urologicznego) zalecają dwukrotne oznaczenie testosteronu całkowitego rano, zwykle między 7:00 a 10:00, kiedy jego stężenie jest najwyższe. Za niedobór uznaje się najczęściej wynik poniżej ok. 12 nmol/l (ok. 350 ng/dl) wg EAU; AUA przyjmuje 300 ng/dl (ok. 10,4 nmol/l), a Endocrine Society ok. 264 ng/dl. Gdy wynik jest graniczny albo stężenie SHBG odbiega od normy, lekarz zleca też oznaczenie testosteronu wolnego.

Lekarz zleca również badanie LH i FSH (pozwalają odróżnić hipogonadyzm pierwotny od wtórnego), prolaktyny i SHBG oraz ocenia objawy w badaniu fizykalnym. Jeśli podejrzewa się przyczynę wtórną, należy rozszerzyć diagnostykę o badania przysadki (rezonans magnetyczny) oraz ocenę chorób współistniejących (cukrzyca, choroby tarczycy, niedoczynność nadnerczy).

Leczenie i styl życia

  • Leczenie przyczynowe: usunięcie guzów przysadki, leczenie zakażeń, redukcja masy ciała oraz leczenie chorób przewlekłych może przywrócić prawidłowy poziom testosteronu.
  • Terapia testosteronem (TRT): lekarz rozważa ją u mężczyzn z objawami i potwierdzonym w badaniach niedoborem, gdy leczenie przyczyny nie wystarcza. Może poprawić libido, masę mięśniową, gęstość kości i nastrój. Jest przeciwwskazana m.in. przy raku prostaty i przy planach rodzicielskich w najbliższym czasie - więcej w artykule terapia testosteronem.
  • Zmiany stylu życia: regularna aktywność fizyczna, redukcja masy ciała, zdrowa dieta, ograniczenie alkoholu i rzucenie palenia mogą podnieść poziom testosteronu i zmniejszyć ryzyko powikłań.
  • Monitorowanie: podczas TRT lekarz planuje kontrole po 3, 6 i 12 miesiącach, potem zwykle raz w roku - z badaniem hematokrytu i PSA oraz oceną objawów.

Skutki nieleczonego niedoboru testosteronu

Długotrwały, nieleczony niedobór testosteronu nie ogranicza się do spadku libido. Może prowadzić do:

  • utraty masy kostnej - rośnie ryzyko osteopenii i osteoporozy,
  • utraty masy i siły mięśni oraz przyrostu tkanki tłuszczowej, zwłaszcza na brzuchu,
  • niedokrwistości - testosteron pobudza wytwarzanie czerwonych krwinek,
  • pogorszenia nastroju i energii, które łatwo wziąć za „zwykłe zmęczenie”,
  • problemów z erekcją i płodnością.

Niski testosteron często współwystępuje też z otyłością, cukrzycą typu 2 i chorobami serca - dlatego lekarz ocenia nie tylko hormony, ale i ogólny stan zdrowia. Jeśli masz objawy, zacznij od badania testosteronu.

Podsumowanie

Niedobór testosteronu to częsty problem, zwłaszcza u starszych mężczyzn. Objawia się spadkiem libido, utratą masy mięśniowej, zwiększeniem tkanki tłuszczowej i problemami nastroju. Przyczyn może być wiele - od wrodzonych zaburzeń, przez choroby jąder i przysadki, po otyłość i choroby przewlekłe. Diagnoza wymaga stwierdzenia objawów oraz dwukrotnego potwierdzenia niskiego stężenia testosteronu w badaniach laboratoryjnych. Leczenie obejmuje modyfikację stylu życia, terapię przyczynową oraz - w uzasadnionych przypadkach - hormonalną terapię zastępczą pod ścisłą kontrolą lekarską.

Najczęstsze pytania

Czy niski poziom testosteronu występuje tylko u starszych mężczyzn?

Nie. Choć hipogonadyzm częściej dotyka osoby powyżej 50. roku życia, może wystąpić w każdym wieku z powodu urazów, infekcji, chorób przysadki czy genetycznych zaburzeń.

Czym różni się hipogonadyzm pierwotny od wtórnego?

W hipogonadyzmie pierwotnym uszkodzone są jądra - testosteron jest niski, a LH i FSH wysokie. W hipogonadyzmie wtórnym problem leży w podwzgórzu lub przysadce - testosteron jest niski, a LH i FSH niskie lub prawidłowe. Rozróżnienie wymaga oznaczenia LH i FSH i decyduje o dalszej diagnostyce.

Czy suplementy mogą zastąpić TRT?

Brak jest dowodów, że suplementy mogą skutecznie leczyć hipogonadyzm. W przypadkach niedoboru lekarz może zalecić TRT, a suplementacja (np. cynk, witamina D) powinna być jedynie dodatkiem.

Testosteron i hormony - więcej w tym dziale

Kontrola 99 złUmów wizytę - 149 zł