Artykuł
Niedobór testosteronu (hipogonadyzm męski) - przyczyny, objawy, diagnostyka
Niedobór testosteronu, czyli hipogonadyzm męski, rozpoznaje się wtedy, gdy objawom towarzyszy niski poziom hormonu potwierdzony w badaniach. Wyjaśniamy, czym różni się hipogonadyzm pierwotny od wtórnego, co najczęściej go wywołuje, jak wygląda diagnostyka i leczenie. Same objawy opisujemy szczegółowo w artykule niski testosteron - objawy.
Kontynuujesz terapię? Umów wizytę kontrolną - 99 zł
O leczeniu i wystawieniu e-recepty decyduje lekarz po ocenie medycznej.
Co to jest niedobór testosteronu?
Niedobór testosteronu (hipogonadyzm) to stan, w którym jądra nie produkują wystarczającej ilości testosteronu. Może występować jako pierwotna niewydolność jąder lub wtórna (związana z zaburzeniem działania przysadki lub podwzgórza). Hipogonadyzm może być wrodzony (np. zespół Klinefeltera) lub nabyty (np. uszkodzenie jąder, choroby przysadki, otyłość, cukrzyca czy przewlekły stres). Z wiekiem stężenie testosteronu spada naturalnie o około 1% rocznie.
Objawy niedoboru testosteronu - w skrócie
Objawy zależą od wieku i od tego, jak głęboki jest niedobór. U dorosłych mężczyzn na niski testosteron najmocniej wskazują:
- zmniejszone libido,
- zaburzenia erekcji,
- utrata owłosienia pachowego i łonowego,
- zmniejszenie objętości jąder,
- uderzenia gorąca,
- niepłodność wynikająca z niskiej liczby plemników.
Mniej swoiste są: obniżony nastrój, trudności z koncentracją, przyrost tkanki tłuszczowej, ginekomastia oraz spadek siły i wytrzymałości. U chłopców niedobór objawia się opóźnionym dojrzewaniem, wolniejszym wzrostem, brakiem mutacji głosu i słabszym rozwojem mięśni. Szczegółowy opis objawów i samoocenę znajdziesz w artykule niski testosteron - objawy.
Przyczyny niedoboru testosteronu
- Hipogonadyzm pierwotny - przyczyna leży w jądrach: mimo wysokiego poziomu hormonu luteinizującego (LH) nie produkują one wystarczającej ilości testosteronu. Przyczynami są m.in. zespół Klinefeltera, wnętrostwo, przebyte zapalenie jąder (np. w przebiegu świnki), uraz lub usunięcie jąder oraz chemioterapia i radioterapia.
- Hipogonadyzm wtórny - przyczyna leży w podwzgórzu lub przysadce: wydzielają one za mało LH i FSH, więc jądra nie dostają sygnału do produkcji testosteronu. U dorosłych przyczynami są m.in. guzy i inne choroby przysadki (np. gruczolak wydzielający prolaktynę), hemochromatoza, urazy głowy, otyłość, cukrzyca typu 2, obturacyjny bezdech senny, przewlekłe choroby wątroby i nerek, nadużywanie alkoholu oraz stosowanie sterydów anabolicznych i opioidów.
Hipogonadyzm pierwotny i wtórny - czym się różnią
| Hipogonadyzm pierwotny | Hipogonadyzm wtórny | |
|---|---|---|
| Gdzie jest problem | W jądrach | W podwzgórzu lub przysadce |
| LH i FSH | Wysokie - przysadka „próbuje” pobudzić jądra | Niskie lub nieadekwatnie prawidłowe |
| Przykładowe przyczyny | Zespół Klinefeltera, wnętrostwo, zapalenie lub uraz jąder, chemioterapia | Otyłość, cukrzyca typu 2, guzy przysadki, wysoka prolaktyna, sterydy anaboliczne, opioidy |
| Płodność | Często trwale obniżona | Bywa możliwa do przywrócenia leczeniem, które pobudza jądra |
| Czy może się cofnąć | Zwykle nie | Czasem tak - po leczeniu przyczyny, np. redukcji masy ciała |
Rozróżnienie jest ważne, bo od niego zależy leczenie - zwłaszcza u mężczyzn, którzy planują dziecko. Dlatego oprócz testosteronu lekarz zawsze ocenia LH i FSH.
Diagnostyka hipogonadyzmu - jakie badania
Rozpoznanie wymaga jednocześnie objawów i potwierdzenia w badaniach krwi. Wytyczne (m.in. Endocrine Society i Europejskiego Towarzystwa Urologicznego) zalecają dwukrotne oznaczenie testosteronu całkowitego rano, zwykle między 7:00 a 10:00, kiedy jego stężenie jest najwyższe. Za niedobór uznaje się najczęściej wynik poniżej ok. 12 nmol/l (ok. 350 ng/dl) wg EAU; AUA przyjmuje 300 ng/dl (ok. 10,4 nmol/l), a Endocrine Society ok. 264 ng/dl. Gdy wynik jest graniczny albo stężenie SHBG odbiega od normy, lekarz zleca też oznaczenie testosteronu wolnego.
Lekarz zleca również badanie LH i FSH (pozwalają odróżnić hipogonadyzm pierwotny od wtórnego), prolaktyny i SHBG oraz ocenia objawy w badaniu fizykalnym. Jeśli podejrzewa się przyczynę wtórną, należy rozszerzyć diagnostykę o badania przysadki (rezonans magnetyczny) oraz ocenę chorób współistniejących (cukrzyca, choroby tarczycy, niedoczynność nadnerczy).
Leczenie i styl życia
- Leczenie przyczynowe: usunięcie guzów przysadki, leczenie zakażeń, redukcja masy ciała oraz leczenie chorób przewlekłych może przywrócić prawidłowy poziom testosteronu.
- Terapia testosteronem (TRT): lekarz rozważa ją u mężczyzn z objawami i potwierdzonym w badaniach niedoborem, gdy leczenie przyczyny nie wystarcza. Może poprawić libido, masę mięśniową, gęstość kości i nastrój. Jest przeciwwskazana m.in. przy raku prostaty i przy planach rodzicielskich w najbliższym czasie - więcej w artykule terapia testosteronem.
- Zmiany stylu życia: regularna aktywność fizyczna, redukcja masy ciała, zdrowa dieta, ograniczenie alkoholu i rzucenie palenia mogą podnieść poziom testosteronu i zmniejszyć ryzyko powikłań.
- Monitorowanie: podczas TRT lekarz planuje kontrole po 3, 6 i 12 miesiącach, potem zwykle raz w roku - z badaniem hematokrytu i PSA oraz oceną objawów.
Skutki nieleczonego niedoboru testosteronu
Długotrwały, nieleczony niedobór testosteronu nie ogranicza się do spadku libido. Może prowadzić do:
- utraty masy kostnej - rośnie ryzyko osteopenii i osteoporozy,
- utraty masy i siły mięśni oraz przyrostu tkanki tłuszczowej, zwłaszcza na brzuchu,
- niedokrwistości - testosteron pobudza wytwarzanie czerwonych krwinek,
- pogorszenia nastroju i energii, które łatwo wziąć za „zwykłe zmęczenie”,
- problemów z erekcją i płodnością.
Niski testosteron często współwystępuje też z otyłością, cukrzycą typu 2 i chorobami serca - dlatego lekarz ocenia nie tylko hormony, ale i ogólny stan zdrowia. Jeśli masz objawy, zacznij od badania testosteronu.
Podsumowanie
Niedobór testosteronu to częsty problem, zwłaszcza u starszych mężczyzn. Objawia się spadkiem libido, utratą masy mięśniowej, zwiększeniem tkanki tłuszczowej i problemami nastroju. Przyczyn może być wiele - od wrodzonych zaburzeń, przez choroby jąder i przysadki, po otyłość i choroby przewlekłe. Diagnoza wymaga stwierdzenia objawów oraz dwukrotnego potwierdzenia niskiego stężenia testosteronu w badaniach laboratoryjnych. Leczenie obejmuje modyfikację stylu życia, terapię przyczynową oraz - w uzasadnionych przypadkach - hormonalną terapię zastępczą pod ścisłą kontrolą lekarską.
Najczęstsze pytania
Czy niski poziom testosteronu występuje tylko u starszych mężczyzn?
Nie. Choć hipogonadyzm częściej dotyka osoby powyżej 50. roku życia, może wystąpić w każdym wieku z powodu urazów, infekcji, chorób przysadki czy genetycznych zaburzeń.
Czym różni się hipogonadyzm pierwotny od wtórnego?
W hipogonadyzmie pierwotnym uszkodzone są jądra - testosteron jest niski, a LH i FSH wysokie. W hipogonadyzmie wtórnym problem leży w podwzgórzu lub przysadce - testosteron jest niski, a LH i FSH niskie lub prawidłowe. Rozróżnienie wymaga oznaczenia LH i FSH i decyduje o dalszej diagnostyce.
Czy suplementy mogą zastąpić TRT?
Brak jest dowodów, że suplementy mogą skutecznie leczyć hipogonadyzm. W przypadkach niedoboru lekarz może zalecić TRT, a suplementacja (np. cynk, witamina D) powinna być jedynie dodatkiem.
Testosteron i hormony - więcej w tym dziale
Źródła
- Bhasin S. i wsp. Testosterone Therapy in Men With Hypogonadism: An Endocrine Society Clinical Practice Guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744. doi.org/10.1210/jc.2018-00229
- Mulhall J.P. i wsp. Evaluation and Management of Testosterone Deficiency: AUA Guideline. J Urol. 2018;200(2):423–432. doi.org/10.1016/j.juro.2018.03.115