Zdrowie mężczyzny · Prostata
Badanie prostaty - PSA z krwi, badanie per rectum, USG i rezonans
Podstawą badania prostaty jest oznaczenie PSA we krwi i badanie palcem przez odbyt (per rectum), które wykonuje lekarz. Gdy wyniki budzą wątpliwości, zleca się USG lub rezonans magnetyczny prostaty, a dopiero potem - jeśli trzeba - biopsję. Żadne pojedyncze badanie nie rozstrzyga diagnozy; liczy się zestaw wyników, wiek i objawy.
O leczeniu i wystawieniu e-recepty decyduje lekarz po ocenie medycznej.
Najważniejsze
PSA to badanie krwi, które warto wykonać po świadomej rozmowie z lekarzem - zwykle od 50. roku życia, a przy obciążonym wywiadzie wcześniej. Podwyższony wynik nie oznacza raka: PSA rośnie też przy rozroście i zapaleniu prostaty, a nawet po jeździe na rowerze czy wytrysku. Nieprawidłowy wynik powtarza się, zanim podejmie się kolejne decyzje.
Badanie prostaty z krwi - co to jest PSA
PSA (antygen swoiście sterczowy) to białko wytwarzane przez komórki prostaty. Jest swoiste dla narządu, ale nie dla raka - jego stężenie rośnie także przy łagodnym rozroście, zapaleniu prostaty, zakażeniu dróg moczowych, po cewnikowaniu czy biopsji. Badanie wykonuje się z krwi żylnej, nie trzeba być na czczo, a na NFZ może je zlecić lekarz rodzinny.
W praktyce oznacza się PSA całkowite, a przy wyniku granicznym także wolne PSA i oblicza ich stosunek. Niski odsetek wolnego PSA wiąże się z większym prawdopodobieństwem raka, wysoki - częściej z rozrostem. Przy jakim stosunku lekarz zaleci dalszą diagnostykę, zależy od całego obrazu klinicznego.
Normy PSA i interpretacja wyniku
Nie ma jednej wartości PSA, która oddziela zdrowie od choroby. Często używanym punktem odniesienia jest 4 ng/ml, a wytyczne EAU przy wyniku od około 3 ng/ml zalecają dalszą ocenę ryzyka. Stosuje się też orientacyjne zakresy zależne od wieku:
| Wiek | PSA całkowite |
|---|---|
| 40-49 lat | do ok. 2,5 ng/ml |
| 50-59 lat | do ok. 3,5 ng/ml |
| 60-69 lat | do ok. 4,5 ng/ml |
| 70-79 lat | do ok. 6,5 ng/ml |
Ważniejsza od pojedynczej liczby bywa dynamika - szybki wzrost między kolejnymi badaniami. Leki zmniejszające prostatę (inhibitory 5-alfa-reduktazy) obniżają PSA mniej więcej o połowę, o czym trzeba powiedzieć lekarzowi. Jak PSA monitoruje się podczas terapii testosteronem, opisujemy w artykule prostata a testosteron.
Badanie prostaty - jak się przygotować
Do USG przez powłoki brzuszne zwykle potrzebny jest wypełniony pęcherz; do badania przez odbyt placówka może zalecić opróżnienie jelita. Szczegóły podaje pracownia.
Przerwa w aktywności seksualnej
Przed oznaczeniem PSA zwykle zaleca się około 48 godzin bez wytrysku.
Bez roweru i intensywnego wysiłku
Jazda na rowerze lub motocyklu dzień-dwa przed badaniem może przejściowo podnieść wynik.
Krew przed badaniem per rectum
Najlepiej pobrać krew przed badaniem palcem lub w inny dzień.
Nie w trakcie infekcji
Przy zakażeniu dróg moczowych lub zapaleniu prostaty badanie PSA odkłada się do czasu wyleczenia - zwykle o kilka tygodni.
Lista leków
Powiedz lekarzowi o lekach na prostatę i o terapii hormonalnej.
Jak wygląda badanie prostaty przez odbyt
Badanie per rectum (DRE) trwa kilkadziesiąt sekund. Leżysz na boku z podkurczonymi nogami albo stoisz pochylony; lekarz wprowadza do odbytu palec w rękawiczce z żelem i ocenia wielkość, spoistość, symetrię i bolesność prostaty. Bywa nieprzyjemne, ale zwykle nie boli. Wyczuwalny twardy guzek jest wskazaniem do dalszej diagnostyki niezależnie od wartości PSA.
Tego badania nie da się wykonać zdalnie. Wykonuje je urolog, a często także lekarz rodzinny.
USG prostaty - przez powłoki brzuszne i przez odbyt (TRUS)
USG przez powłoki brzuszne
Badanie bezbolesne, z pełnym pęcherzem. Pozwala oszacować objętość prostaty, ocenić pęcherz i zaleganie moczu po mikcji. Nie służy do wykrywania raka.
USG przezodbytnicze (TRUS)
Głowica w odbycie daje dokładniejszy obraz i pomiar objętości. Wykorzystuje się je głównie do naprowadzania biopsji. Opis „prawidłowych wymiarów” zawsze interpretuje lekarz.
Porównanie badań prostaty
| Badanie | Co ocenia | Jak wygląda i dyskomfort | Przygotowanie | Kiedy się je zleca |
|---|---|---|---|---|
| PSA z krwi | stężenie antygenu swoiście sterczowego - pośrednio ryzyko raka, rośnie też przy rozroście i zapaleniu | pobranie krwi z żyły, kilka minut | ok. 48 godzin bez wytrysku, bez roweru dzień-dwa przed, nie w trakcie infekcji; nie trzeba być na czczo | decyzja o badaniu przesiewowym, objawy z dróg moczowych, przed i w trakcie TRT |
| Badanie per rectum | wielkość, spoistość, symetrię i bolesność prostaty, wyczuwalne guzki | palec w rękawiczce przez odbyt, kilkadziesiąt sekund; nieprzyjemne, zwykle niebolesne | zwykle bez przygotowania; krew na PSA najlepiej pobrać wcześniej | objawy, podwyższone PSA, ocena przed leczeniem |
| USG przez brzuch | objętość prostaty, pęcherz, zaleganie moczu | głowica na podbrzuszu, bezbolesne | wypełniony pęcherz | objawy z dróg moczowych, podejrzenie rozrostu |
| USG przez odbyt (TRUS) | dokładniejszy obraz i objętość prostaty | głowica w odbycie; dyskomfort, rzadko ból | wg zaleceń pracowni, czasem opróżnienie jelita | dokładny pomiar, naprowadzanie biopsji |
| Rezonans (mpMRI) | podejrzane ogniska, ryzyko istotnego raka w skali PI-RADS | leżenie w aparacie, często z kontrastem dożylnym; bezbolesne | wg zaleceń pracowni; poinformuj o implantach metalowych i chorobach nerek | podwyższone lub rosnące PSA, nieprawidłowe per rectum - przed biopsją |
| Biopsja | potwierdza lub wyklucza raka i określa stopień złośliwości | pobranie wycinków w znieczuleniu, przez krocze lub przez odbyt | wg zaleceń urologa (m.in. leki przeciwkrzepliwe) | gdy wyniki PSA i rezonansu wskazują na ryzyko raka |
Rezonans prostaty i kiedy zaczynać badania
Przy podejrzeniu raka wytyczne EAU zalecają wykonanie rezonansu wieloparametrycznego (mpMRI) przed biopsją. Wynik opisuje się w skali PI-RADS od 1 do 5 - im wyższa kategoria, tym większe prawdopodobieństwo istotnego raka. Rezonans pomaga celować biopsję, a części mężczyzn pozwala jej uniknąć.
Badania przesiewowego PSA nie wykonuje się „z automatu”. Według EAU świadomą decyzję o pierwszym oznaczeniu warto podjąć z lekarzem zwykle od 50. roku życia, od 45 lat przy raku prostaty w rodzinie i u mężczyzn pochodzenia afrykańskiego, a od 40 lat u nosicieli mutacji BRCA2. Przed rozpoczęciem terapii testosteronem PSA jest badaniem obowiązkowym - zobacz badania przed TRT.
Kiedy pilnie do lekarza
- nie możesz oddać moczu mimo parcia, a podbrzusze jest bolesne i napięte (zatrzymanie moczu),
- masz gorączkę lub dreszcze z bólem krocza, podbrzusza albo pieczeniem przy oddawaniu moczu,
- w moczu widzisz dużo krwi lub skrzepy albo krwiomocz utrudnia oddawanie moczu.
W takiej sytuacji nie czekaj na teleporadę - jedź na SOR lub dzwoń pod 112. Niewielka ilość krwi w moczu lub nasieniu bez bólu i gorączki nie wymaga wezwania 112, ale zawsze wymaga pilnej wizyty u lekarza lub urologa w ciągu kilku dni.
Najczęstsze pytania
Jakie badanie krwi wykonać na prostatę?
Podstawowe jest PSA całkowite. Przy wyniku granicznym lekarz może dołożyć wolne PSA i obliczyć ich stosunek, a przy objawach z dróg moczowych także badanie ogólne moczu i kreatyninę.
Jaka jest prawidłowa wartość PSA?
Nie ma jednej granicy. Często przyjmuje się 4 ng/ml, ale normy zależą od wieku i laboratorium, a znaczenie ma też tempo wzrostu wyniku. Interpretację zawsze robi lekarz.
Czy badanie per rectum boli?
Zwykle nie boli, choć bywa nieprzyjemne i trwa kilkadziesiąt sekund. Wyraźna bolesność prostaty podczas badania może wskazywać na stan zapalny.
Czy przed badaniem PSA trzeba unikać seksu?
Zwykle zaleca się około dwóch dób bez wytrysku, bo może on przejściowo podnieść PSA. Podobnie warto unikać jazdy na rowerze dzień-dwa przed pobraniem krwi.
Od jakiego wieku badać prostatę?
Decyzję o PSA podejmuje się z lekarzem zwykle od 50. roku życia, a wcześniej - od 45 lub nawet 40 lat - przy raku prostaty w rodzinie, pochodzeniu afrykańskim lub mutacji BRCA2.
Kiedy wykonuje się rezonans prostaty?
Najczęściej przy podwyższonym lub rosnącym PSA albo nieprawidłowym badaniu per rectum, przed decyzją o biopsji. Rezonans pomaga ocenić, czy biopsja jest potrzebna i gdzie ją wykonać.
Jaki lekarz bada prostatę?
Badanie per rectum wykonuje urolog, często także lekarz rodzinny. PSA może zlecić każdy lekarz, również podczas teleporady - wynik omawia się potem w kontekście wieku, objawów i przyjmowanych leków.
Konsultacja z lekarzem online
Masz wynik PSA i nie wiesz, co dalej? Na wizycie u androloga online lekarz omówi wynik w kontekście wieku i objawów, zleci powtórzenie lub wolne PSA, a gdy potrzebne jest badanie per rectum, USG lub rezonans - skieruje do urologa.
Zobacz, jak przygotować się do pierwszej wizyty. Wizyta wideo: 149 zł (pierwsza), 99 zł (kontrolna). Teleporady codziennie 7:00-23:00. O leczeniu i ewentualnej recepcie decyduje lekarz po ocenie medycznej.
Jesteś już naszym pacjentem? Umów wizytę kontrolną (co sprawdzamy na kontroli)
Zdrowie mężczyzny - więcej w tym dziale
Źródła
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Prostate Cancer (aktualna edycja). uroweb.org/guidelines/prostate-cancer
- European Association of Urology. EAU Guidelines on Management of Non-neurogenic Male LUTS (aktualna edycja). uroweb.org/guidelines/management-of-non-neurogenic-male-luts