Co to jest niedobór testosteronu?
Niedobór testosteronu (hipogonadyzm) to stan, w którym jądra nie produkują wystarczającej ilości testosteronu. Może występować jako pierwotna niewydolność jąder lub wtórna (związana z zaburzeniem działania przysadki lub podwzgórza). Hipogonadyzm może być wrodzony (np. zespół Klinefeltera) lub nabyty (np. uszkodzenie jąder, choroby przysadki, otyłość, cukrzyca czy przewlekły stres). Z wiekiem stężenie testosteronu spada naturalnie o około 1 % rocznie.
Objawy niedoboru testosteronu
Cleveland Clinic podkreśla, że objawy zależą od wieku i stopnia niedoboru. U dorosłych mężczyzn silnie sugerujące niski poziom testosteronu są:
- zmniejszone libido;
- zaburzenia erekcji;
- utrata owłosienia pachowego i łonowego;
- zmniejszenie objętości jąder;
- uderzenia gorąca;
- niepłodność wynikająca z niskiej liczby plemników.
Do innych objawów należą: obniżony nastrój, trudności z koncentracją, zwiększona masa tłuszczu, ginekomastia, spadek siły i wytrzymałości mięśni. U chłopców i młodych mężczyzn hipogonadyzm objawia się opóźnieniem dojrzewania płciowego, wolniejszym wzrostem, brakiem zmiany barwy głosu i niską siłą mięśni.
Przyczyny i typy niedoboru
- Hipogonadyzm pierwotny – choroby lub urazy jąder powodują, że testy nie produkują testosteronu pomimo wysokiego poziomu hormonu luteinizującego (LH). Przyczynami są m.in. wrodzony brak jąder, wnętrostwo, hipoplazja komórek Leydiga, zespół Klinefeltera, przebyte zabiegi onkologiczne, zapalenie jąder czy stosowanie sterydów anabolicznych.
- Hipogonadyzm wtórny – defekt w układzie podwzgórze–przysadka prowadzi do niskiego poziomu LH i FSH, co skutkuje niską produkcją testosteronu. U dorosłych przyczynami są m.in. choroby przysadki (gruczolak, niedoczynność), hemochromatoza, urazy głowy, nowotwory, infekcje, choroby przewlekłe wątroby i nerek, otyłość, cukrzyca typu 2, obturacyjny bezdech senny oraz nadużywanie alkoholu.
Diagnostyka
Diagnoza opiera się na objawach klinicznych i wynikach badań laboratoryjnych. Zalecenia Endocrine Society wymagają dwukrotnego oznaczenia całkowitego testosteronu w godzinach porannych (8–10 rano), kiedy stężenia są najwyższe. Uważa się, że poziomy poniżej 300 ng/dL (ok. 10,4 nmol/L) świadczą o niedoborze, choć część ekspertów uznaje próg 250 ng/dL. W niektórych przypadkach konieczne jest oznaczenie wolnego lub biodostępnego testosteronu (BAT) z uwagi na zmienny poziom białek wiążących hormon.
Lekarz zleca również badania poziomu LH i FSH, prolaktyny, SHBG oraz wykona badanie fizykalne. Jeśli podejrzewa się przyczynę wtórną, należy rozszerzyć diagnostykę o badania przysadki (rezonans magnetyczny) oraz ocenę chorób współistniejących (cukrzyca, choroby tarczycy, niedoczynność nadnerczy).
Leczenie i styl życia
- Leczenie przyczynowe: usunięcie guzów przysadki, leczenie zakażeń, redukcja masy ciała oraz leczenie chorób przewlekłych może przywrócić prawidłowy poziom testosteronu.
- Testosterone Replacement Therapy (TRT): rozważana jest u pacjentów z objawami i potwierdzonym laboratoryjnie niedoborem, gdy leczenie przyczynowe nie przynosi efektu. TRT zwiększa libido, poprawia masę mięśniową i gęstość kości, zmniejsza tkankę tłuszczową i poprawia nastrój. Terapia jest przeciwwskazana u mężczyzn z rakiem prostaty lub ciężkim przerostem gruczołu krokowego.
- Zmiany stylu życia: regularna aktywność fizyczna, redukcja masy ciała, zdrowa dieta, ograniczenie alkoholu i rzucenie palenia mogą podnieść poziom testosteronu i zmniejszyć ryzyko powikłań.
- Monitorowanie: podczas TRT konieczne są regularne badania krwi (hematokryt, PSA) i kontrola objawów.
Podsumowanie
Niedobór testosteronu to częsty problem, zwłaszcza u starszych mężczyzn. Objawia się spadkiem libido, utratą masy mięśniowej, zwiększeniem tkanki tłuszczowej i problemami nastroju. Przyczyn może być wiele – od wrodzonych zaburzeń, przez choroby jąder i przysadki, po otyłość i choroby przewlekłe. Diagnoza wymaga stwierdzenia objawów oraz dwukrotnego potwierdzenia niskiego stężenia testosteronu w badaniach laboratoryjnych. Leczenie obejmuje modyfikację stylu życia, terapię przyczynową oraz – w uzasadnionych przypadkach – hormonalną terapię zastępczą pod ścisłą kontrolą lekarską.
FAQ
- Czy niski poziom testosteronu występuje tylko u starszych mężczyzn? Nie. Choć hipogonadyzm częściej dotyka osoby powyżej 50. roku życia, może wystąpić w każdym wieku z powodu urazów, infekcji, chorób przysadki czy genetycznych zaburzeń.
- Czy mogę samodzielnie sprawdzić poziom testosteronu? Istnieją testy domowe, ale dokładną diagnozę powinien postawić lekarz na podstawie badań laboratoryjnych i objawów klinicznych.
- Czy suplementy mogą zastąpić TRT? Brak jest dowodów, że suplementy mogą skutecznie leczyć hipogonadyzm. W przypadkach niedoboru lekarz może zalecić TRT, a suplementacja (np. cynk, witamina D) powinna być jedynie dodatkiem.